|
در آمدى بر جغرافياى قصص قرآنى |
|
|
|
حميدرضا مهاجر
|
|
|
|
صفحه 2 از 6
موضوعات حايز اهميت در جغرافياى اسلام
در جغرافياى اسلام، موضوعات زيادى وجود دارد كه بايد مورد توجه و بررسى قرار گيرند. براى نمونه مىتوان به موارد ذيل اشاره كرد:
مىدانيم كه اسلام در [شبه] جزيرهى عربستان ظهور كرد. در همان زمان مناطق ديگرى نيز در عالم وجود داشت كه داراى توانمندى و ثبات بيشترى نسبت به آنجا باشد، پس چرا مكه مهد اين دين بزرگ، تعيين گرديد، و چرا [شبه] جزيرهى عربستان براى ظهور اسلام شايستهترين محيط شناخته شد؟ «واللّه اعلم حيث يجعل رسالته». بايد گفت: در اينجا اِشكالى متوجه اين سؤال مىشود و آن اينكه ما در پى علتيابى حقيقتى شكل يافته در حال، هستيم؛ بدين معنا كه اگر اسلام در مكانى ديگر نيز ظهور كرده بود باز در پى تفسير و تعليل آن مىرفتيم. چنين اشكالى سبب گشودن باب مقايسه بين واقعيت و خيال است؛ مقايسهاى كه هرگز به واقعيت ثابت تاريخى منجر نمىشود؛ چرا كه رخدادها و وقايع، موادى نيستند كه بتوانيم آنها را مجددا در كارگاه تاريخ وارد كنيم و آنها را كم و زياد كرده و يا تغيير دهيم تا بتوانيم پيامدهاى آن را دريابيم. ـ چنانكه در علوم تجربى عمل مىكنند. ـ در حقيقت ما بدون اينكه وقايع [گذشته] را ايجاد كنيم، آنها را تفسير و توجيه مىنماييم.
از [اطلاعات] تاريخى درمىيابيم كه پيامبر صلىاللهعليهوآله اصحاب خود را دو بار براى هجرت به حبشه فرا خواند، بدون اينكه خود با آنها هجرت كند و هنگامى كه [اهل] مدينه آغوش خود را براى اسلام گشود، ايشان به همراه ياران خود به آنجا مهاجرت كردند. تفاوت اين دو هجرت (هجرت به حبشه و هجرت به مدينه و نشر دعوت به اسلام در آن)، آشكار است، و عوامل جغرافيايى مىتوانند تفاوت اين دو مكان را براى ما تبيين كنند. در ادامه مىتوان به غزوات و توزيع [جغرافيايى] آنها و ارتباط مكان وقوع آنها با راههاى تجارى و مناطق مسكونى و نيز قريهها، قلعهها و دژهاى يهوديان در فدك، تيماء و خيبر و سپس انتشار اسلام به خارج از [شبه [جزيرهى عربستان، اشاره كرد. ديگر اينكه چرا اسلوب نشر و دعوت اسلام در اقيانوس هند و نواحى مشرف به آن، با اسلوبى كه در شمال، آفريقا و برخى نواحى آسيايى متداول بوده تفاوت داشته است؟ همچنين كيفيت ارتباط اسلام با مناطق مسكونى قديم دو دولت فارس و روم در آن زمان، و اينكه چگونه مركزيت عالم اسلام به شمال و سپس از مدينه به كوفه، دمشق، بغداد و قاهره انتقال يافت؟
در حال حاضر جنگها، بر و بحر را فرا گرفته و استعمار پيوسته در صدد جلوگيرى از گسترش اسلام مىباشد. اما به رغم آن، [مشاهده مىكنيم كه [تعداد مسلمانان در بيست سال اخير، در آفريقا دو چندان شده و گزارشات خود اروپاييان نيز مؤيّد اين مطلب است. در اين حال غربىها به اينگونه مطالعات و تحقيقات جغرافيايى بسيار همت ورزيده و در اين راستا آكادمىهاى تخصصى را كه با هدف جمعآورى اطلاعات پيرامون اسلام و عالم اسلامى به وجود آمده، در اختيار داشتهاند و نيز ابزار و وسايل تحقيق، همچون نقشهها، آمارها، تحقيقات و توانمندى زيادى در اين خصوص در اختيار داشته و به كار بستهاند. بنابراين در اينجا بر ماست كه نسبت به شناسايى و شناساندن جغرافياى عالم اسلامى و بررسى مشكلات آن اهتمام ورزيم؛ تا در نتيجه، به وضعيت تكامل يافته و جزئيات و ارتباطات آن آگاه شويم.
ميزان توجه منابع به مكان در قرآن
|
