 معرفی کتابی در باب جغرافياى زيستی؛ علمى كه از تلفيق جغرافيا، زيست شناسى، علوم خاك، زمين شناسى، اقليم شناسى، بوم شناسى و تكامل پديد آمده است. پرسش اصلى در جغرافياى زيستى آن است كه گونه ها كجا هستند، از كجا آمده اند و پيش بينى آنكه احتمالاً به كجا خواهند رفت.
جغرافياى جانورى ايران و جهان (سه جلد)
تاليف و ترجمه هنريك مجنونيان، دكتر بهرام كيابى و محمد دانش
انتشارات دايره سبز (۱۳۸۴)
۱۰۰۰ صفحه (رحلى)
۱۲ هزار تومان
فرض كنيد در دوران پادشاهى كريم خان زند يعنى آن وقت ها كه سرتاسر خاك ايران آتش زير خاكستر بود، سپاه ايران مدام از اين مرز به آن مرز گسيل مى شد تا آشوب ها و فتنه ها را بخواباند و حمله دشمن را دفع كند و شايد هم به فتوحاتى برسد ضميمه خاك وطن كند، در آن هياهو كه به اصطلاح هر جاى كار را مى گرفتى جاى ديگرى در مى رفت، جنتلمنى نجيب زاده از سوى امپراتورى روسيه مامور مى شود براى بررسى تاريخ طبيعى و گياهان و جانوران ساحل خزر به سفرى اكتشافى برود. اين به هيچ وجه بخش هايى از توهمات افسارگسيخته نويسنده نيست. ساموئل گوتليب گملين (.Gmelin G.S) در سال ۱۷۴۴ در توبينگن آلمان در خانواده اى طبيعى دان به دنيا آمد. پدرش داروساز و جراح و عمويش طبيعى دانى برجسته بود. در ۱۸سالگى از دانشگاه ليدن هلند مدرك پزشكى گرفت و همانجا به جلبك هاى دريايى علاقه مند شد و در ۲۲سالگى به سمت استادى گياه شناسى در دانشگاه سن پترزبورگ منصوب شد. سال بعد از آن براى بررسى رودخانه هاى دن و ولگا به سفرى اكتشافى رفت و آنگاه سواحل شرقى و غربى درياى خزر را در دستور كار قرار داد. در قفقاز توسط رئيس قبيله اى وحشى به نام اوسمى خان به گروگان گرفته شد و به علت بدرفتارى در اسارت درگذشت. گملين در زمان مرگ تنها ۲۹ سال داشت.
ساموئل گملين نخستين طبيعى دان اروپايى بود كه از ايران بازديد كرد. او طى ماموريت خود نمونه هاى بسيارى از گيلان و مازندران جمع آورى كرد. نتايج سفرهاى اكتشافى گملين در كتابى چهار جلدى تحت عنوان «سفر در روسيه براى بررسى سه ولايت طبيعى» (۱۷۷۰ تا ۱۷۸۴) منتشر شد. به اين ترتيب تاريخ بررسى هاى فونى  (مجموعه جانوران يك منطقه جغرافيايى) در ايران آغاز شد. اين مسئله كه چرا ما ايرانيان خودمان به فكر انجام چنين كارهايى نيفتاده بوديم مسئله عريض و طويلى است كه قطعاً در اين قطعه كوچك از يك صفحه روزنامه جا نمى شود اما اگر پژوهشگرى بخواهد اين موضوع را مورد بررسى قرار دهد بهتر است به اين پرسش هم فكر كند كه چرا ضرورت انجام چنين كارهايى هنوز هم براى ما چندان روشن نيست. بررسى الگوى پراكندگى گونه هاى جانورى و فرآيندهايى كه به ايجاد اين الگوها مى انجامد موضوع علمى است كه جغرافياى جانورى ناميده مى شود. البته ما نيز به اينكه مثلاً سقنقور در كجا يافت مى شود همواره به شدت علاقه مند بوده ايم اما هدفمان بررسى علمى آن يا پراكندگى اش نبوده است بلكه به خواص دارويى آن در علوم خفيه يا مثلاً طلسم هايى كه باطل مى كند و غيره نظر داشته ايم. وجود دانشمندانى چون ابوريحان بيرونى در اقليتى مطرود يا نهايتاً عجيب و غريب از نگاه مردم در ايران هرگز براى ايجاد فرهنگ علمى و آموزش علمى ساختارمند كفايت نكرده است.
جغرافياى زيستى علمى است كه از تلفيق جغرافيا، زيست شناسى، علوم خاك، زمين شناسى، اقليم شناسى، بوم شناسى و تكامل پديد آمده است. پرسش اصلى در جغرافياى زيستى آن است كه گونه ها كجا هستند، از كجا آمده اند و پيش بينى آنكه احتمالاً به كجا خواهند رفت. الگوى پراكندگى گونه ها را در اين سطح معمولاً مى توان از طريق تركيب عوامل تاريخى نظير گونه زايى، انقراض، رانش قاره ها، يخچال ها (و تغييرات وابسته به آن در سطح آب دريا، مسير رودخانه ها و غيره) در ارتباط با مساحت و جدايى توده هاى خشكى (محدوديت هاى جغرافيايى و موجودى انرژى) تبيين كرد.
با توجه به آنچه تاكنون گفته شد مى توان به سراغ بحث ترجمه متون كلاسيك رفت؛ آثارى كه محل مراجعه كسانى هستند كه به هر دليل اين خط را دنبال مى كنند. هنريك مجنونيان، كارشناس، مدرس و دلسوخته  نام آشناى محيط زيست ايران در ادامه پروژه اى كه سال ها پيش براى خود تعريف كرده و هدف آن ظاهراً ترجمه كتابخانه اى كامل براى طبيعت ايران است، اين بار با كمك دكتر بهرام كيابى متخصص حيات وحش در دانشگاه شهيد بهشتى و محمد دانش فقيد زمين شناس و بسيارى ديگر از جمله عبدالحسين وهاب زاده، بهرام زهزاد، هوشنگ ضيايى، بهرام كامبيز سلطانى، دكتر محمود لطيفى فقيد و دكتر جمشيد درويش، دانشنامه اى سه جلدى از تقريباً تمام كارهايى كه تاكنون روى فون ايران صورت گرفته فراهم آورده است. جلد اول جغرافياى جانورى ايران درباره ماهيان درياى خزر، آب هاى داخلى، خليج فارس و درياى عمان است و در آن مقالاتى از آرمنترات، كد، كيابى و ديگران گردآمده است. دوزيستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران در جلد دوم جاى گرفته اند كه با مقالاتى از نويسندگان هميشه مرجع اين گروه ها همراه است: اندرسون، لطيفى، تاك، اسكات، ميسون، لى، دى بليز، درويش و ديگران. جلد سوم كتاب حاوى ۲۵ مقاله از نويسندگان بنام درباره جغرافياى جانورى جهان و حفاظت از تنوع زيستى اقاليم حياتى جهان است.
بحث مقدم بودن ترجمه بر تاليف يا بالعكس هم از بحث هاى نخ نماى ديگرى است كه مجال پرداختن به آن در اين اندك فراهم نيست اما گذشته از مواضع افراطى عقل سليم مى پذيرد كه قاعدتاً كار را بايد با ترجمه آغاز كرد و سپس تدريجاً خود با آن همراه شد تا كار بسامان شود و قوام يابد.
آنچه مجنونيان و همكاران در اين اثر گردآورده اند معيارى است از تقريباً همه آنچه كه داريم. اما آيا در خور طبيعت بى كران ايران زمين همين كتابخانه اى است كه به قامت جغرافياى آن بس تنگ و كوتاه مى آيد؟ اميد است كه پژوهشگران نسل هاى آينده- اگر اصولاً چيزى براى آنها مانده باشد- بر شانه هاى نسل هاى پيشين ايستاده و خياط قابلى باشند براى طبيعت اين خاك كه مدت ها است برهنه مانده.
منبع: روزنامه شرق - شمراه ۷۵۷ - پنج شنبه ۲۱ اردیبهشت ۸۴ - صفحه ۱۰
كاوه فيض اللهى
|
